Contents
مقدمه1
سابقه و پیشینه تحقیق3
تعریف مسأله و بیان سؤال‌های اصلی تحقیق3
فرضیه‌های تحقیق4
اهداف تحقیق4
بیان روش تحقیق4
فصل اول: کلیات6
مقدمه‌ای تحلیلی بر کتاب7
1- 1. در طول تاریخ11
1- 1- 1. قبل از اسلام11
1- 1- 2. صدر اسلام و عصر اموی12
1- 1- 3. عصر عباسی14
1- 2. دریا در قرآن15
2. در باره نویسنده17
3- آثار و تألیفات19
3- 1. تألیفات19
3-2. پژوهش‌ها22
4- معرفی کتاب «وصف البحر والنّهر فى الشعر العربی من العصر الجاهلی حتّی العصر العباسی الثانی»23
4-1. کتاب شناسی23
4-2. موضوع کتاب23
4- 3. بخش‌های کتاب24
4-3 – 1. باب اول: عصر جاهلی24
4- 3- 2. باب دوم: عصر اموی26
4- 3- 3. باب سوم: عصر عباسی اول27
4- 3- 4. باب چهارم: عصر عباسی دوم28
4- 4. جایگاه کتاب در میان تألیفات دیگر28
5- بررسی کتاب «وصف البحر والنّهر فى الشعر العربی»29
5- 1. بررسی ساختار شکلی29
5- 1- 1. عنوان29
5- 1- 2. مقدمه کتاب30
5- 1- 3. فصل بندی کتاب30
5- 1- 4. مصادر و منابع31
5- 1- 5. فهرست کتاب32
5- 2. بررسی محتوایی کتاب32
5- 2- 1. اسلوب نگارش کتاب32
5- 2- 2. شیوه نویسنده در تألیف کتاب34
5- 2- 3. رویکرد نویسنده به موضوع38
5- 2- 4. ویژگی‌های کتاب41
فصل دوم: ترجمه کتاب وصف البحر والنهر فى الشعر العربی من العصر الجاهلی حتّی العصر العباسی الثانی42
مقدمه43
باب اول: عصر جاهلی47
بخش اول: دیدگاه محققان در باره توصیف دریا و رود48
بخش دوم: تشبیه هودج به کشتی52
بخش سوم: تشبیه محبوب به مروارید و توصیف غوّاصی و غوّاصان60
بخش چهارم: سفر دریایی بازرگانی و تاریخی70
بخش پنجم: تشبیه مهارت هنری خود به مهارت ماهی در شنا کردن74
بخش ششم: موضوعات گوناگون77
بخش هفتم: تشبیه کرم و بخشش ممدوح به رود پر آب79

باب دوم: عصر اموی86
بخش اول: توصیف مسافرت در رودخانه87
بخش دوم: توصیف ترس از دریانوردی و نبرد دریایی93
باب سوم: عصر عباسی اول97
بخش اول: بسنده نمودن شاعران به توصیف سفر در رودخانه98
بخش دوم: دوره تجدید و رستاخیز ادبی99
بخش سوم: دوره پیشرفت و تهذیب»118
بخش چهارم: دوره نضج و کمال129
باب چهارم: عصر عباسی دوم134
بخش اول: توصیف مسافرت در رودخانه135
بخش دوم: توصیف نبرد دریایی144
«تحلیل و تفسیر»152
نتیجه‌گیری153
فهرست منابع نگارنده155

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب(به صورت کاملا تصادفی و به صورت نمونه) با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود-این مطالب صرفا برای دمو می باشد

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

فهرست منابع کتاب160
مقدمه
وصف از معروف‌ترین اغراض قدیمی شعر در ادب عربی محسوب می‌شود؛ و آن پایه و اساس شعر عربی تلقّی می‌گردد؛ بدین جهت است که ابن رشیق قیروانی می‌گوید: «شعر آن است که اندکی از آن در وصف باشد»1 زیرا اغراض دیگر شعر همچون مدح، هجا و رثا و… نیز وصف است. از این رو دیوان شاعری نیست که از فن وصف تهی باشد
توصیف دریا و رود در ادب و شعر عربی یکی از موضوعات مهّم، امّا ناشناخته وصف به شمار می‌رود؛ و شناخت اعراب قدیم نسبت به دریا، از موضوعاتی است که هنوز نظرات متناقضی در باره آن ارائه می‌گردد. با اینکه کتاب‌ها و مقالات بسیاری در زمینه شعر عربی نگاشته شده، و از زوایای مختلف آن را مورد بررسی قرار داده‌اند، امّا با کمال تاسف باید گفت که اندک مقاله یا کتابی را می‌توان یافت که به این موضوع بپردازد؛. و برخی از پژوهشگران جدید بر این باورند که شعر عربی از توصیف دریا و رود تهی است.
کتاب «وصف البحر والنّهر فی الشعر العربی» از محدود کتاب‌هایی است که به طور مستقیم تاثیر دریا و رود را در شعر عربی از عصر جاهلی تا پایان عصر عباسی دوم بیان می‌کند. با این پژوهش می‌توان گفت که شعر عربی از زمان نشأتش تا پایان عصر عباسی دوم حتی در دوران معاصر بی‌نصیب از توصیف دریا و رود نبوده؛ و آنچه در شعر عربی آمده حاکی از شناخت و تجربه دقیق آنها نسبت به دریا است؛ و هیچ شکی در آن نیست. بسیاری از اینگونه مباحث را می‌توان با مطالعه این کتاب به دست آورد؛ مباحثی که با گذشت چندین قرن هنوز تازه به نظر می‌رسند، و همه این موارد انگیزه‌ای بودند برای ترجمه این اثر ارزشمند به زبان فارسی.
نگارنده پس از ترجمه این اثر، به بررسی کتاب پرداخته و تا حد امکان نظرات نویسنده و روش او را در تألیف این کتاب مورد نقد و بررسی قرار داده است؛ سپس از طریق دلایل تاریخی و قرآنی به بررسی شناخت عرب نسبت به دریا، پرداخته است. در ترجمه این اثر تلاش شده که در عین وفاداری به متن، ترجمه روان و دقیقی ارایه گردد. همچنین شواهد شعری کتاب اعراب گذاری و به منابع معتبر ارجاع داده شده است. روش پژوهشگر بر این بوده که برای تهیّه مطالب از مآخذ و منابع دست اول و قابل اعتماد بهره جوید؛ و ترجمه لغات را از «لسان العرب»، و شرح اعلام جغرافیایی را از «معجم البلدان»، و شرح اعلام اشخاص را از «وفیات الاعیان» و دیگر منابع معتبر استخراج نماید. این پژوهش مطالعه‌ای مقدماتی برای پژوهش‌های گسترده بعدی در باره اثر دریا و رود در شعر عربی محسوب می‌شود؛ تا به صورت مفصل‌تر آن را مورد بررسی قرار دهند و به نتایجی مهّم‌تر دست یابند.
نگارنده برای این تلاش اندک ادعای کمال ندارد بلکه به اشتباه و نقصان خود اعتراف می‌کند؛ امّا امیدوار است که تا اندازه‌ای برای دانش‌پژوهان ادب عربی مفید باشد؛ و راهگشای آنها در این عرصه باشد.
ضرورت انجام تحقیق

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

سالانه در کشور ما کتاب‌ها و متون بسیاری از زبان‌های مختلف به فارسی ترجمه می‌شوند؛ که از میان ترجمه عربی به فارسی و بالعکس سهم اندکی را از آن خود کرده؛ در صورتی که ترجمه، مهّم‌ترین راه بهره‌مندی از دانش و تمدن دیگر ملّت‌ها است؛ و در میان علوم انسانی از اهمیّت بسزایی برخوردار است.
از طرف دیگر با اینکه کتاب‌ها و مقالات فراوانی در زمینه شعر عربی نگاشته شد، و از زوایای مختلف آن را مورد بررسی قرار داده‌اند؛ امّا متاسفانه کمتر پژوهشی می‌بینیم که مفصلاً به «توصیف دریا و مظاهر آن» در شعر عربی بپردازد؛ و این امر آنچنان که مورد توّجه محققان غیر عرب بوده، مورد توّجه پژوهش‌گران قدیم و جدید عرب قرار نگرفته است؛ و این بُعد مهّم از شعر هنوز ناشناخته باقی مانده است؛ و کتابخانه‌های عربی کتاب‌های جدید را با این موضوع از دست داده است. حسب اطلاعات و بررسی‌های بنده در این زمینه، به جز کتاب «حدیث السندباد القدیم» نوشته دکتر حسین فوزی، و «ابن ماجد الملاّح» نوشته دکتر أنور عبد العلیم، و «ادب البحر» نوشته دکتر احمد محمّد عطیّه و کتاب دیگری از دکتر محمّد یاسمین حمدی کتابی دیگر در این زمینه نوشته نشده؛ جز محدود مقالاتی که به صورت مختصر به این به موضوع پرداخته‌اند؛ و هنوز بسیاری از میراث ادب عربی در باره عالم دریا چون داستان‌های تاجران عرب و اخبار آنها به خاطر پراکندگی در کتابخانه‌های مختلف اروپایی دور از دسترس پژوهش‌گران عرب قرار دارند. لذا این کتاب مهّم‌ترین منبع در این موضوع به شمار می‌آید؛ از این‌رو ترجمه این کتاب را وجهه همّت خود قرار داده، تا اثری ارزشمند را با موضوعی جدید به زبان فارسی ارائه داده و با این کار، سهمی _ هرچند کوچک _ در خدمت به دو زبان فارسی و عربی داشته باشد.
سابقه و پیشینه تحقیق
این کتاب مجموعه‌ای مفید در باره توصیف دریا و اثر آن در شعر عربی به شمار می‌رود. هر چند کتب و مقالات انگشت‌‌شماری در این موضوع نگاشته شده، ولی هیچ یک به تفصیل به این مسأله نپرداخته؛ لذا این کتاب منبعی مهّم در این زمینه می‌باشد. کتاب حاضر تا کنون به فارسی ترجمه یا شرح داده نشده، و هیچ مقاله یا پژوهشی در باره آن صورت نگرفته؛ و این تحقیق اولین تلاش در زمینه این اثر به زبان فارسی است.
تعریف مسأله و بیان سوال‌های اصلی تحقیق
فن وصف یکی از قدیمی‌ترین و مهّم‌ترین اغراض شعر عربی است؛ و آن پایه و اساس شعر عربی محسوب می‌شود؛ زیرا اغراض دیگر شعر عربی چون مدح و هجا و… نیز وصف است. بنا بر این تمام فنون شعری دیگر در وصف داخل می‌شوند، ولی وصف به صورت مستقل به کار گرفته نمی‌شد؛ و می‌توان گفت که توصیف دریا و مظاهر آن از زمان نشأت شعر وجود داشته؛ و یکی از موضوعات مهّم شعر عربی بوده؛ ولی تا کنون آنچنان که باید، شناخته نشده است؛ و هنوز نظراتی سلب و ایجاب از طرف برخی از پژوهشگران عرب و غیر عرب بیان می‌شود. از این‌رو نویسنده از این نگاه به موضوع می‌پردازد، که اعراب قدیم دریا را شناخته؛ و از آن در ادب خویش الهام گرفته؛ و این موضوع را با آوردن شواهد شعری از شاعران جاهلی اثبات می‌کند. سپس موضوعات وصف دریا و اثر آن را تا پایان عصر عباسی دوم از اشعار شاعران مشهور هر دوره استخراج و دسته بندی می‌کند.
نگارنده در این تحقیق پس از ترجمه این اثر کوشیده تا با بررسی منابع تاریخی و ادبی و از تاریخ قرآن این موضوع را اثبات نماید؛ و سپس به نقد و بررسی کتاب بپردازد، و مطالبی ارائه دهد که در روشن شدن مسأله مفید واقع شوند. در باب نخست پژوهش حاضر تلاش شده تا به سؤالات زیر پاسخ داده شود.
1.ضرورت ترجمه این اثر چیست؟
2. کتاب مورد از زوایای گوناگون دارای چه ویژگی‌هایی است؟
3. آیا شاعران دوره جاهلی از دریا آگاه بوده‌اند و شعر آنها دارای تصاویر دریا و رود است؟
4. آیا روند توصیف دریا و تاثیر پذیری از آن در شعر شاعران پس از جاهلی روند رو به تکاملی داشته؟
5. آیا نویسنده تمام موضوعات و تصاویر گوناگون دریا را در شعر عربی بیان و دسته بندی نموده است؟
فرضیه‌های تحقیق
1.شاعران جاهلی کاملاً از دریا آگاهی داشته؛ و شعر آنها دارای تصاویر گوناگونی از دریا و رود می‌باشد.
2. به نظر نویسنده روند توصیف دریا و تاثیر پذیری از آن در شعر شاعران پس از جاهلی روند رو به تکاملی داشته است.
3. نویسنده تمام موضوعات و تصاویر گوناگون دریا را در شعر عربی از جاهلی تا پایان عصر عباسی دوم بیان؛ و سپس آنها را دسته بندی نموده است.
اهداف تحقیق
نگارنده از ترجمه و بررسی کتاب حاضر اهداف زیر را دنبال می‌کند:
1. ترجمه و بررسی یک اثر ارزشمند که موضوعی مهّم و ناشناخته از شعر عربی را کشف می‌کند؛ و ارائه خدمتی ناچیز به دو زبان عربی و فارسی.
2. شناساندن مجموعه‌ای کامل در زمینه توصیف دریا و اثر آن در شعر عربی به دانش‌پژوهان ادب عربی و فارسی؛ تا بدین واسطه راهی فرا روی آنها گشوده گردد؛ و با افزودن و تکمیل این پروژه زمینه آشنایی و درک هر چه بهتر شعر عربی و موضوعات آن را فراهم نمایند.
3. این پژوهش مدخل و مطالعه‌ای مقدماتی برای پژوهش‌های بعدی در باره اثر دریا در شعر عربی به شمار می‌رود؛ تا اینکه مطالبی که به صورت مختصر بیان گردیده را به تفصیل بررسی نمایند؛ و به نتایجی مهّم‌تری دست یابند.
4. بررسی جایگاه دریا و رود در نزد شاعران عرب و تاثیر پذیری ادب و شعر عربی از زمان نشأت تا پایان دوره عباسی دوم.
بیان روش تحقیق
از آنجا که این کتاب منبعی مهّم در باره دریا در شعر عربی به شمار می‌رود، و همچنین علاقه فراوانی به ترجمه داشته‌ایم، ترجمه و بررسی این کتاب را به عنوان موضوع پایان نامه خود برگزید‌ه‌ایم.
مترجم ابتدا متن کتاب را مورد مطالعه قرار داده؛ و با مراجعه به کتب لغتی چون «لسان العرب» معنای مناسبی را برای واژه‌ها انتخاب کرده؛ و چون بخش عمده کتاب شعر بوده، در ابتدا ترجمه آن دشوار می‌نمود؛ بنا بر این در ترجمه ابیات تلاش شده به خود دیوان‌ها و یا مجموعه‌های شعری مراجعه شود. در ترجمه ابیات مبهم سعی بر آن بوده که به شروح متعدد رجوع شود؛ و از توضیحات شارحین بهره کافی را ببرد؛ و مناسب‌ترین معنا و نزدیک‌ترین احتمالات برگزیده شود. در پانوشت لغات دشوار به طور کامل شرح داده شد؛ در زیر ابیات ترجمه آنها و گاه مفهوم آنها در داخل پرانتز نوشته شد؛ و شواهد شعری به کار رفته به منابع معتبر ارجاع داده شده؛ و برخی از واژه‌های نامناسب ابیات برحسب منابع مراجعه شده، و بر این اساس که با معنای ابیات متناسب‌ترند جایگزین شدند؛ و ابیات به طور کامل حرکات گذاری شده؛ در ترجمه متن سعی بر آن بوده تا با وفاداری به متن، روانی و شیوایی عبارات بر التزام بر الفاظ مقدم داشته شود. همچنین اسماء جغرافیایی و اشخاص شرح داده شده؛ و پس از ترجمه کتاب به بررسی کتاب پرداخته‌ایم؛ و تا حدّ امکان آراء نویسنده و شیوه وی را در تألیف و برخورد با موضوع توضیح داده‌ایم.

فصل اول: کلیات

مقدمه‌ای تحلیلی بر کتاب
«البحر» در دیدگاه دانشمندان عربی به معنای آب بسیار است چه اینکه آن شور یا شیرین باشد؛ و غالباً بر آب شور اطلاق می‌گردد؛ و جمع آن «أبْحُر، بُحُور و بِحار» است.2 ابن رشیق «وصف» را در اصل به معنای «کشف و اظهار»3 می‌داند. در «لسان العرب» «وَصَفَ الشیءَ له: حلاّه»4 یعنی آن چیز را برای او آراسته کرد. وصف در ادب: «روشی ادبی یا شعری یا نثری است که طبیعت را به وصف و نمایش در می‌آورد؛ و آن را آنگونه که ادیب دیده، و در ذهن او می‌آید، بیان می‌کند».5 قدامه بن جعفر «وصف» را «بیان احوال و شکل هر چیزی می‌داند»6 و احمد بن فارس به نقل از خلیل بن احمد فراهیدی (ت 175هـ) در تفاوت میان صفت و نعت گفته است، که نعت تنها در خوبی‌ها و مدح است؛ امّا وصف شامل مدح و ذمّ است.7 از آنجا که شاعران آنچه را دوست دارند و به تصویر می‌کشند، پس توصیف آنها به مدح شبیه‌تر است؛ و آنچه را که دوست ندارند، بیان می‌کنند؛ پس توصیف آنها به هجا نزدیک‌تر است؛ و نقّادان فن و ادب این غرض از اغراض شعری را وصف می‌نامند نه نعت.8
«حاوی ایلیا سلیم» در کتاب خود «فن الوصف و تطوّره فى الشعر العربی» وصف را به سه نوع نقلی یا روایی، مادی یا حسی و وجدانی یا عاطفی دسته تقسیم می‌کند، و هریک را شرح می‌دهد.9
وصف در شعر جاهلی غرض مستقلی نبود؛ بلکه شاعر آن را ابزاری برای رسیدن به هدف اصلی خود به کار می‌برد، تا اینکه بتواند عواطف و احساسات مخاطب را تحریک کند.
مهّم‌ترین موضوعات وصف10 در جاهلی وصف اطلال11، شتر و اسب بود؛ و توصیف شتر و تشبیه آن به کشتی، تشبیه رایجی نزد شاعران جاهلی بود.12 امّا موضوع دریا و کشتی بیشتر بر زبان شاعران ساکن سواحل که با دریا و کشتی ارتباط داشتند، جاری شده که به صورت غیر مستقل و پراکنده در اشعار جاهلی آمده است.13
در عصر اموی به خاطر اختلافات سیاسی نیاز به شعر سیاسی شدید شد؛ و این فرصت کمتری را برای وصف فراهم می‌آورد؛ و شاعر اموی همچنان شعر جاهلی را مورد تقدیس خود قرار می‌داد؛ و به وصف اطلال و صحرا می‌پرداخت. از این رو وصف در این دوره وصفی منعزل و در باره صحرا بود؛ و معانی و موضوعات آن همانند وصف جاهلی بود.14
در عصر عباسی شاعران بر خلاف دوره اموی به رفاه و آسایش محیط خود پرداخته؛ و با آن‌ که از سبک و اسلوب عرب در آغاز کردن قصاید به اطلال و دِمَن به کلّی خارج نشدند، امّا برخی از شاعران سعی کردند سخن گفتن از اطلال و صحرا را ترک، و به جای آن به کاخ‌ها، باغ‌ها و مناظر زیبای شهرها روی آورند؛ و سفر بوسیله کشتی به سوی ممدوح و امثال آن فراوان شد؛ و این تصویر در مقابل سفر شتر در بیابان قرار می‌گرفت.15 وصف در شعر عباسی پر رنگ‌تر بود؛ و با توسعه آن و تاثیر پذیری از آثار فرهنگ ایرانی به فن مستقلی تبدیل گشت.16
وصف یکی از معروف‌ترین اغراض قدیمی شعر در ادب عربی محسوب می‌شود؛ و آن پایه و اساس شعر عربی تلقّی می‌گردد؛ بدین جهت است که ابن رشیق قیروانی می‌گوید: «شعر آن است که اندکی از آن در باره وصف باشد»17 زیرا اغراض دیگر شعر همچون مدح، هجا و رثا و… نیز وصف است. از این رو دیوان شاعری نیست که از فن وصف تهی باشد؛ و طبیعت در آن از اهمیّت ویژه‌ای برخوردار است، شاعر در خلال اشعار خود از طریق مظاهر طبیعت به بیان احساسات خود می‌پردازد. توصیف دریا و رود در ادب و شعر عربی یکی از موضوعات مهّم، امّا ناشناخته وصف به شمار می‌رود؛ و شناخت اعراب قدیم از دریا و ذکر مظاهر آن در شعر عربی از موضوعاتی است که هنوز از جانب برخی از پژوهشگران جدید عرب و غیر عرب نظراتی سلب و ایجاب در باره آن داده می‌شود.
آنچه مسلم است این است که شاعر جاهلی علوم و معارف خود را از طبیعت سخت و سنگدل الهام می‌گیرد؛ امّا چون در بیشتر اوقات مظاهر طبیعت در اغنای آگاهی و شعور شاعر ناتوان است، از این رو شاعر دیوار سخت صحرا را کنار می‌گذارد؛ و از صحرای خود خارج می‌شود تا آنچه را دورتر از صحرا قرار دارد توصیف نماید؛ و لذا شاعر به توصیف دریا و مظاهر آن می‌پردازد.
با اینکه کتاب‌ها و مقالات بسیاری در زمینه شعر عربی نگاشته شد، و از زوایای مختلف آن را مورد بررسی قرار دادند، امّا با کمال تاسف باید گفت که اندک مقاله یا کتابی را می‌توان یافت که به این موضوع بپردازد؛ و این امر آن‌گونه که مورد توّجه شرق‌شناسان و محققان غیر عرب قرار گرفته مورد توّجه محققان قدیم و جدید عرب قرار نگرفت؛ و حسب اطلاعات و بررسی‌های بنده در این زمینه به جز کتاب «حدیث السندباد القدیم» نوشته دکتر حسین فوزی، و «ابن ماجد الملاّح» نوشته دکتر أنور عبد العلیم، و «ادب البحر» نوشته دکتر احمد محمّد عطیّه و کتاب دیگری از دکتر محمّد یاسمین حمدی، کتابی دیگر در این زمینه نوشته نشده جز محدود مقالاتی که به صورت مختصر به این به موضوع پرداخته‌اند؛ و هنوز بسیاری از میراث ادب عربی در باره عالم دریا چون داستان‌های تاجران عرب و اخبار آنها به خاطر پراکندگی در کتابخانه‌های مختلف اروپایی دور از دسترس پژوهشگران عرب قرار دارند.
از طرف دیگر محققان قدیم و جدید عرب به شناخت و آگاهی شاعر جاهلی به دریا و توصیف مظاهر آن در اشعارش توّجه ننموده؛ و برخی از پژوهشگران جدید عرب و غیر عرب چون استاد بار تولد18 و دکتر طه حسین بر این باورند که شعر عربی بویژه شعر جاهلی از توصیف دریا و رود تهی است؛ و برخی از نشانه‌های آمده از آن در شعر جاهلی بر عدم آگاهی عرب جاهلی از دریا دلالت دارند.
در حالی که کتاب «وصف البحر والنّهر فی الشعر العربی» خلاف این باور را اثبات می‌کند. این کتاب از محدود کتاب‌هایی است که به طور مستقیم تاثیر دریا و رود را در شعر عربی از عصر جاهلی تا پایان عصر عباسی دوم بیان می‌کند. نویسنده کتاب بر آن بوده تا با آوردن نمونه اشعاری از شاعران معروف هر دوره، و با شرح و تحلیل آنها اثبات نماید که شاعران عرب با الهام گرفتن از محیط دریا تصاویر گوناگونی عرضه داشتند؛ و روند این توصیف رو به کمال بوده؛ و سپس تصاویر و موضوعات وصف دریا را دسته بندی می‌کند. با تحلیلات دکتر عطوان می‌توان چنین نتیجه گرفت که شعر عربی از زمان نشأتش تا پایان عصر عباسی دوم حتی در دوران معاصر بی‌نصیب از توصیف دریا و رود نبوده؛ و آنچه در شعر عربی آمده حاکی از شناخت و تجربه دقیق آنها نسبت به دریا است؛ و هیچ شکی در آن نیست. هر چند تصاویر دریا نسبت به تصاویر صحرا و مظاهر آن کمتر است، زیرا شعر عربی زاده صحرا است، و در آن پرورش می‌یابد. ولی با این وجود دارای تصاویر گوناگونی از دریا و مظاهر آن است. البته نمی‌توان تصاویر آن را به صورت مستقل یافت؛ و یا قصاید دریایی را از شعر عربی استخراج نمود، زیرا نظام رایج قصاید در آن زمان اجازه چنین چیزی نمی‌داد.
مطالعه این کتاب از دو جهت برای ما مفید است: اول آنکه موضوعی جدید را در شعر عربی کشف می‌کند که محققان جدید به تفصیل بدان نپرداخته‌اند؛ دوم آنکه این کتاب می‌تواند پاسخی به کسانی باشد که تصوّر می‌کنند عرب از دریا نا آگاه بوده، و از آن ترس داشته و شعر عربی از توصیف دریا تهی است.

1- عرب و دریا
از سه طریق می‌توان آگاهی و شناخت اعراب جاهلی را از دریا اثبات کرد؛ از طریق ادب و شعر؛ از طریق تاریخ و از طریق قرآن؛ از آنجا که نویسنده کتاب حاضر تنها با اسناد شعری به موضوع پرداخته، لذا بر آن شدیم تا از دید تاریخی و قرآنی نیز به مسأله مورد نظر بپردازیم، ابتدا نگاهی تاریخی به موضوع خواهیم داشت و سپس از طریق قرآن به بررسی این موضوع می‌پردازیم.
1- 1. در طول تاریخ
عرب در طول تاریخ همانند دیگر ملّت‌ها با دریا ارتباط داشته است. در زیر از طریق تاریخ ارتباط وی را قبل از اسلام تا پایان عصر عباسی به اختصار بیان می‌کنیم.
1- 1- 1. قبل از اسلام
قبایل زیادی قبل از اسلام در سرزمین شبه جزیره العرب پراکنده بودند؛ برخی از این قبایل در سواحل دریا در اطراف شبه جزیره العرب زندگی می‌کردند؛ و برخی دیگر در بیابان‌های نجد و حجاز زندگی می‌کردند. طبیعی است قبایلی که در سواحل یا نزدیکی دریا می‌زیسته، به دریا و دریانوردی آگاهی داشته باشند؛ و از دریا در خدمت به منافع خود بهره جویند؛ البتّه این قبایل در زمان جنگ و صلح با یکدیگر ارتباط داشته، و تجارب و علوم دریانوردی آنها به یکدیگر منتقل می‌شد. از طرف دیگر موقعیت جغرافیایی سرزمین عرب که از سه طرف به دریا متصل بوده به تطّور دریانوردی آن کمک کرده؛ و باعث به وجود آمدن روابط تجاری با شرق افریقا و سواحل ایران در خلیج فارس و دریانوردی به هند شده است. همچنین دریای سرخ و خلیج فارس و رودهای نیل و دجله و فرات به عنوان گذرگاه‌هایی طبیعی برای دریانوردی در حوزه دریای مدیترانه و شرق آسیا محسوب می‌شدند و بدین گونه سرزمین عرب از دو طرف بر راه‌های تجاری جهان مشرف است.19
لذا تجارت با افریقا بویژه برای اعراب جنوبی چون، یمن و حضرموت بسیار آسان بود؛ و کشتی‌های تجاری محصولات یمن را به نواحی افریقا حمل می‌کردند؛ و از آنجا کالاهای گرانبهایی چون، چوب و عاج و نیز بَرده را به سرزمین عرب وارد می‌کردند؛ و برده فروشی قبل از اسلام رواج فراوانی داشت.20 همچنین کشتی‌های روم به سواحل افریقا و هند لنگر می‌انداختند؛ و کشتی‌های ساسانیان و حبشه به بندر «جار» و «شعیبه» و «عدن» و دیگر بنادر عرب رفت و آمد می‌کرده، و به داد و ستد می‌پرداختند.21
اعراب قبل از اسلام در عرصه دریا و علوم دریایی دارای اکتشافات و دستاوردهایی بوده که فرهنگ و تمدن بشری را غنّی ساخته، و بشر را به کشف علوم دریایی و جغرافیایی و علوم ناشناخته دیگر هدایت نمود. دکتر حسین فوزی در کتاب خود به نام «حدیث السندباد القدیم»22 و دکتر أنور عبد العلیم در کتاب خود «ابن ماجد الملاّح»23 به طور کامل اکتشافات دریایی عرب را ذکر نموده‌اند؛ از جمله شناخت بادهای موسمی و اختراع بادبان مثلث (سه گوش) _ که توسط آنها حرکت کشتی در تندبادها میّسر بود 24_ کشف جهت وزش بادها از طریق طلوع و غروب ستارگان، شناخت نجوم و برج‌ها و هدایت شدن به وسیله ستاره سهیل25 در سفرهای جنوبی، از جمله اکتشافات عرب درگذشته بوده.26
بنا بر این می‌توان گفت که اعراب قدیم از موقعیت شکوفایی تجاری منطقه خود بهره برده است؛ و همانطور که دکتر «جواد علی» و «جورج فاضلو حورانی» اشاره می‌کنند،27 از طریق وارد کردن مواد اولیّه کشتی، چون چوب و میخ از افریقا، هند و دیگر کشورها امکان ساخت کشتی وجود داشته است.
امّا با این وجود برخی به اشتباه تصوّر می‌کنند که اعراب قدیم فرزند صحرا (ابن الصحراء) بوده، و صحرا تنها دنیای وی بوده، و به عالم دریا تجاوز نکرده؛ در صورتی که با حقایق خارجی و تاریخی و جغرافیایی و ادبی مغایر است.
1- 1- 2. صدر اسلام و عصر اموی
اسلام اعراب را برای نشر دین الهی برانگیخت؛ از این‌رو آنها برای نشر دین اسلام و تجارت و کسب علم در جهان متفرق شدند؛ و فتوحات بزرگ اسلامی صورت گرفت؛ و فتوحات اسلامی از طریق دریاها و اقیانوس‌ها باعث ساخت ناوگان‌های جنگی و همچنین باعث تجارت و گسترش گروه‌های مهاجر در سواحل شرقی و غربی شده است. «هنوز 16 سال از هجرت نگذشت که ناوگان عمانی در سواحل رود سند و هند قرار گرفت»28 و در عهد خلیفه دوم اولین ناوگان عربی در دریای مدیترانه ساخته شد؛ ولی راه اندازی واقعی ناوگان عرب در دریای مدیترانه در زمان اموی بود؛29 و اعراب نبردهای بسیاری با ناوگان رومی داشته، که در برخی از آنها پیروز گشته، از جمله این نبردها نبرد «ذات الصّوارى»30 است که در سال 34 هـ در نزد اسکندریه رخ داد.31
به طور کلّی اعراب وجود خود را در دریای مدیترانه اثبات نمودند؛ و تمدن عرب در اندلس و دیگر کشورهای اروپایی نفوذ کرده؛ امّا با پایان دولت اموی و سقوط خلافت قرطبه و روی کار آمدن دولت عباسی که هدف آن گسترش حوزه آسیایی بوده، و فتوحات دریایی را دور می‌شماردند، و همچنین شدّت نزاع دریایی میان اندلسیان و فاطمیان وجود عربی را در آب‌های مدیترانه ضعیف کرد، و به نقش اعراب در مدیترانه پایان داد؛ امّا در این دوره ادیب و دریانورد عربی به نام «مجاهد العامری» ظهور کرد که در کتب عربی بدان اشاره نشده، در حالی که مورد توّجه مورخان و شرق‌شناسان غرب قرار گرفته؛ امّا او را به ناحق به دزد دریایی متهم کردند.32 البته باید گفت فعالیت دریایی عرب تنها جنگی نبوده، بلکه تجاری و فرهنگی نیز بوده؛ و برخی از اعراب به سفرهای اکتشافی دریایی در اقیانوس آتلانیک و آب‌های غربی پرداخته که مسعودی در کتاب خود «مروج الذهب ومعادن الجوهر»33 از آنها سخن گفته است.
این‌ها دستاوردهای عرب در دریاهای غرب و حوزه مدیترانه بوده. امّا اعراب با ظهور اسلام و اهتمام ویژه پیامبر ( به دریاهای جنوبی و خلیج فارس برای نشر دین اسلام دریانوردی عرب گسترش یافت؛34 و تجارت و ارتباط آنها در دریاهای جنوبی تا عصر عباسی ادامه یافت.
1- 1- 3. عصر عباسی
گفته‌ایم که با سقوط خلافت قرطبه در اندلس و با روی کار آمدن دولت عباسی نفوذ و تسلط عرب بر حوزه مدیترانه پایان یافت؛ و چون عباسیان بیشتر به فتوحات آسیایی و دریاهای جنوبی اهتمام ورزیده، لذا فعالیّت دریایی عرب در خلیج فارس و اقیانوس هند توسعه یافت؛ و انواع کشتی‌های اسلامی در دریاها و اقیانوس‌ها به دریانوردی پرداخته و چندین عامل در شکوفایی دریانوردی عرب در خلیج فارس و اقیانوس هند نقش داشت که به اختصار عبارتند: 1- بنای بغداد و اتخاذ آن به عنوان پایتخت عباسی35 که باعث شد بغداد از طریق راه آبی دجله و فرات با مراکز دریایی خلیج فارس چون «أبله» و «صحار» و «دارین» ارتباط داشته باشد؛ و دریانوردی در خلیج فارس بویژه در قرن سوم و چهارم شکوفا گردد.36
2. فتح سند و استقرار مسلمانان در آن در قرن اول هجری باعث تجارت دریایی با شرق به ویژه هند گردید.37
3. شکوفایی اقتصادی دولت اسلامی در عصر عباسی بویژه در عراق باعث افزایش صنعت‌های داخلی و صدور کالا به خارج از دولت از طریق دجله و فرات به خلیج فارس و سپس به دیگر کشورها گردید.
4. تطّور جغرافیایی و ستاره‌شناسی و اختراع اسطرلاب و دیگر وسایل دریانوردی و ترجمه کتاب‌های هندی باعث شکوفایی دریانوردی گردید.38
بنا بر این حرکت تجاری و علمی و دریایی در عصر عباسی به بالاترین حد خود رسید؛ و با ترجمه کتاب‌های یونانی و هندی فرهنگ عرب غنّی شد. از این رو تاجران و دانشمندان و جهانگردان و دریانوردان عرب ابداعات و دستاوردهای دریانوردی خود را در قصّه‌های تجار عرب چون «قصّه ابن وهب و ابو زید سیرافی» و در کتب ادب ملی چون «حکایات سندباد» و در کتب جهانگردان و جغرافی‌دانان عرب چون ابن خردذابه و خوارزمی و مقدسی و بیرونی و ادریسی و غیره ارائه دادند.39
در اینجا باید اشاره نمود که شوقی ضیف در کتاب خود «البطوله فى الشعر العربی»40 قصیده‌ای را از بحتری بیان می‌کند که در آن بحتری نبرد میان ناوگان عباسی به فرماندهی احمد بن دینار و روم را به تصویر می‌کشد که در سال 232 هـ روی داد؛ و دکتر عطوان نیز در کتاب حاضر این قصیده را بیان و شرح و تحلیل نمود و در اینجا نیازی به تکرار آن نیست.
اینها همه به صورت مختصر نقش و فعالیّت عرب قبل از اسلام، در صدر اسلام و اموی و عباسی بوده؛ و هدف، اثبات شناخت و آگاهی اعراب در دریا بوده؛ و اینکه فرهنگ و تمدن دریانوردی عرب در تمدن بشری تاثیر بسزایی داشت.
1- 2. دریا در قرآن
خداوند در قرآن در حدود 538 آیه در باره آب و دریاها و رودها و باران‌ها و منافع دیگر آب و ضرورت آن در زندگی بشری سخن گفته؛41 و همه این آیات بر این مطلب تاکید دارند که عرب از دریا آگاهی داشته؛ و از ثروت‌ها و منافع آن بهره‌مند بوده؛ و قرآن به زبان عربی و با تفصیل در باره دریا و کشتی‌ها سخن گفته است؛ این امر نشانه این است که عرب دریا را آزموده، و وسایل دریانوردی را شناخته؛ و گر نه ممکن نیست که قرآن به الفاظ و اصطلاحاتی با آنها سخن گوید که بدان شناخت نداشته باشند. این همان چیزی است که دکتر «طه حسین» در کتاب خود «فى الأدب الجاهلی»42 بدان اشاره می‌کند و تاکید دارد که در قرآن آیات بسیاری در باره دریا و کشتی آمده؛ پس آنها از دریا آگاهی داشته و به وسیله قرآن این موضوع را اثبات می‌کند. وی بر این باور است که حیات جاهلی را باید از قرآن استنباط کرد نه شعر جاهلی، زیرا آن جعلی و ساختگی است؛ ولی هیچ شکی در قرآن نیست، و آن آیینه عصر جاهلی است.43 او وجود مظاهر دریا را در شعر جاهلی انکار نموده و بر این باور است که آنچه در شعر جاهلی در باره دریا آمده بر آگاهی عرب دلالت ندارد و شعر جاهلی به کلّی جعلی و ساختگی است که ما در این مورد با او موافق نیستیم.
از آنجا که بسیاری از آیات قرآن در باره دریا و منافع آن و کشتی است، و اشاره به همه آنها در اینجا ممکن نیست، لذا به چند نمونه از آنها اکتفا می‌کنیم.
در باره توصیف دریا: (أَوْ کَظُلُمَاتٍ فِی بَحْرٍ لُّجِّىٍّ یَغْشَاهُ مَوْجٌ مِّن فَوْقِهِ مَوْجٌ(.44و (هُوَ الَّذِى یُسَیِّرُکُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذَا کُنتُمْ فِی الْفُلْکِ وَجَرَیْنَ بِهِم بِرِیحٍ طَیِّبَهٍ(.45
در باره رودها: (وَهُوَ الَّذِی مَدَّ الأَرْضَ وَجَعَلَ فِیهَا رَوَاسِیَ وَأَنْهَارًا(.46 و همچنین در سوره «النّمل»47 در باره رود آیه‌ای ذکر شد.
«سفینه» در سه جای از قرآن آمده: (فَانطَلَقَا حَتَّی إِذَا رَکِبَا فِى السَّفِینَهِ(48 و در «الکهف، 18: 89» و «العنکبوت، 29: 15» نیز آمده است. «الفُلْک» 23 بار و «الجوارى» 3 بار در قرآن ذکر شده است.49
در باره منافع دریا و معادن گرانبهای آن: (یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ(50 و (وَهُوَ الَّذِى سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُواْ مِنْهُ لَحْمًا طَرِیًّا وَتَسْتَخْرِجُواْ مِنْهُ حِلْیَهً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَی الْفُلْکَ مَوَاخِرَ فِیهِ(.51
بعد از همه این آیات باید سؤال کرد که اگر اعراب جاهلی از دریا بی‌اطلاع بودند چگونه خدواند متعال با این لغات و اصطلاحات آنها را مورد خطاب قرار می‌دهد؟ البّته برخی چون استاد علاّمه فاسیلی بارتولد52 تصّور می‌کنند که شعر عربی از توصیف دریا تهی است؛ و اصحاب نبیّ( از سفرهای دریایی به سواحل دریا و یا بنادر نزدیک به مکّه و جدّه چیزی ذکر نکردند.53
در واقع این مطالب می‌تواند پاسخی به استاد بارتولد باشد که اگر چه در منابع تاریخی از سفر به حبشه از طریق بنادر نزدیک به جدّه سخن نیامده، ولی می‌توان چنین استنباط کرد که دریانوردی عرب در قبل از اسلام اثبات شده است؛ و پیامبر با اطمینان کامل پیروانش را به هجرت به حبشه امر کرد؛ و اگر به سلامتی آن سفر مطمئن نبود، جان یارانش را به خطر نمی‌انداخت.