تفسیر در قالب بینامتنی37
3. مفهوم‌ شناسی تفسیر تربیتی39
مفهوم ‌شناسی تفسیر تربیتی مبتنی بر معنای عام تربیت40
مفهوم ‌شناسی‌های مبتنی بر معنای خاص تربیت:42
تعاریف تفسیر تربیتی:42
تحلیل تعاریف و ارائه تعریف مختار43
4. قلمرو تفسیر تربیتی46
5. گونه‌شناسی تفسیر و تفسیر تربیتی51
5-1. گونه‌شناسی تفسیر:51

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

5-2. گونه‌شناسی تفسیر تربیتی54
تفسیر تربیتی به مثابه روش55
تفسیر تربیتی به مثابه گرایش55
تفسیر تربیتی در قالب سبک56
تفسیر تربیتی به مثابه یک صبغه (لون)58
فصل سوّم:59
رسالت‌های تفسیر تربیتی59
1. رسالت‌های تفسیر تربیتی در تقسیم نخست61
1-1. استخراج و برجسته‌کردن آموزه‌های تربیتی قرآن61
1-1-1. استخراج آموزه‌های تربیتی قرآن در قالب ترتیبی61
1-1-2. : تفسیر تربیتی در قالب تفسیر موضوعی70
الف. تفسیر تربیتی موضوعی با بهره‌وری درون متنی از قرآن70
ب. تفسیر تربیتی موضوعی با بهره‌وری برون متنی به قرآن73
1-2. تفسیر آیات تربیتی قرآن73
تفسیر تربیتی آیه وقایه74
امکان و ضرورت تربیت در آیه وقایه85
اهداف کلی تربیت در آیه وقایه85

ساحت ها و ابعاد تربیت در آیه وقایه86
1-3. کشف روش‌های تربیتی قرآن90
2. رسالت‌های تفسیر تربیتی در تقسیم دوّم95
2-1. رسالت‌های تفسیر تربیتی ناظر به فرایند تربیت95
2-2. تفسیر تربیتی ناظر به معنای علوم تربیتی95
فصل چهارم104
ویژگی‌های نگرشی تفسیر تربیتی104
1. تفسیر تربیتی تفسیر مقصد گرا107
2. تفسیر تربیتی؛ تفسیری توحیدی120
3. تفسیر تربیتی؛ تفسیری قرآن سلوک129
4. تفسیر تربیتی؛ تفسیری جامع نگر135
4-1. جامع نگری در توجّه به عناصر نظام تربیتی136
4-1-1. جامع ‌نگری در توجّه به ساحت‌های وجودی و زندگی انسان141

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب(به صورت کاملا تصادفی و به صورت نمونه) با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود-این مطالب صرفا برای دمو می باشد

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

4-1-1-1. ساحت های جسمی و روحی (مادی و معنوی)141
4-1-1-2. عرصه‌های حیات دنیوی و اخروی144
4-1-1-3. ابعاد وجود انسان144
4-1-2. جامع نگری در توجّه به روش‌های تربیتی145
4-1-3. جامع نگری در توجّه به اهداف تربیتی148
4-1-4. جامع نگری در توجّه به اصول تربیتی150
4-1-5. جامع ‌نگری در توجّه به ابزارهای تربیتی152
4-2. جامع ‌نگری در توجّه به مسائل تفسیری153
5. تفسیر تربیتی؛ تفسیری شوق آفرین و عینی‌گرا159
5-1. شوق آفرینی160
5-2. عینی نگری و واقع گرایی163
فصل پنجم175
ابزارهای تفسیر تربیتی175
1. شعر……177
کیفیت حضور شعر در تفسیر180
2. تمثیل………………..184
دلایل اهمیّت تمثیل در تعلیم و تربیت184
الف. محسوس سازی و مفهوم نمایی معقولات و معارف بلند184
ب. شمول و فراگیری مخاطبان185
ج. برانگیزی نیروی فکر و اندیشه مخاطب185
د. اثر گذاری شگرف بر مخاطب186
ه. ایجاد زمینه پذیرش با کاستن از تلخی پند187
و. تنوّع بخشی، جذاب سازی و زینت بخشی به کلام187
ز. متقاعد سازی و اقناع بخشی188
جایگاه تمثیل در تفسیر تربیتی189
الف. پردازش تربیتی آیات تمثیلی189
ب. تبیین تمثیلی معارف قرآن191
3.داستان……..195
3-1. کارکردهای داستان196
الف. ابزار تفهیم عامه196
ب. تربیت و آموزش غیر مستقیم196
ج. انگیزش عاطفی197
د. جذّاب سازی و تنوّع بخشی به کلام197
ه. عینیت بخشی و نمونه سازی198
و. بارور سازی فکر و اندیشه198
3-2. نقش و کارکرد داستان در تفسیر199
الف. پردازش تربیتی داستان های قرآن199
ب. بهره‌گیری از داستان در تفسیر قرآن202
4. شواهد تاریخی205
نقش تاریخ در تربیت207
نقش تاریخ در تفسیر207
الف. پردازش تربیتی آیات تاریخی208
ب. بهره‌گیری از تاریخ در تفسیر209
5. شواهد نقلی و روایی214
کارکردهای تربیتی روایات تفسیری215
الف. مصداق یابی215
ب. عینی سازی215
ج. باطن یابی216
د. تأکید بخشی بر معنای مقصود217
ه‌. شوق آفرینی و شور افکنی218
و‌. وضوح بخشی218
ز‌. نصحیت‌گری و ارشاد نمایی219
6. بیان تجربیات220
6-1. بیان تجربیات حسی221
6-2. بیان تجربیات شهودی222
6-3. تجربیات عملی:225
6-4. تجربیات علمی226
6-4-1. علوم تجربی226
6-4-2 علوم انسانی228
زمینه‌های بهره‌گیری از علوم انسانی در تفسیر229
1. تحلیل ارتباط بین پدیده ها229
2. ترجیح یک برداشت بر دیگر برداشتها229
3. ارائه تبیین روشن‌تر و گویاتر230
4. زمینه سازی برای کشف حلقه‌های مفقود231
7. تبیینات عقلی233
نقش تبیینات عقلی در تفسیر تربیتی233
7-1. نقش تبیینی و توضیحى:234
7-2. نقش کشف استلزامات235
جمع بندی، نتایج و پیشنهادها237
فهرست منابع244
مقدمه
قرآن کریم، منشور هدایت و کتاب تربیتِ آموزگار1 حکیمی است که از افق خاور برآمد تا با برهان2 و بلاغ3 و تذکِره4 و موعظت5 خویش آدمیان فرو غلطیده در ظلمات جهل و شرک و هواپرستی را به سرای سعادت و راه سلامت و صراط مستقیم6رساند و با تربیت اعجاز وار خویش جانهای مرده از ارزشهای انسانی الهی را حیاتی دوباره بخشد.
اعجاز قرآن همچنان باقی است و جانهای تهی از انوار، همچنان مرده و نیازمند طبیب روحانی و معلمی وحیانی است؛ تا چگونه به کلامش بنگریم و چه سان با آن به گفتگو نشینیم.
نسل نو بیش از گذشته فقر تربیت را احساس میکند و در وانفسای مکاتب و ایسمهای پرزرق و برق و نوخاسته، گمگشته خویش را در شستن دوباره چشمان خود و نگاهی دیگرباره به میراث پر فروغ و در دسترس خویش دیده است. مفسّران خیزش جدیدی را در تغییر نگاه به قرآن و انتظار از آن برداشته و تلاشهای مبارکی را آغازیده‌اند. تلاشهایی که نشانه‌های آن روز به روز روشنتر و بارقههای امیدبخش آن نویددهنده سرآغاز حرکت جدیدی در عرصه پژوهش‌ها و نگارش‌های قرآنی است. حرکتی که به جای خیرهشدن به متاع حطام تربیتی غرب، به آیات نورانی قرآن چشم دوخته و به جای سیرابشدن از سراب نظامهای تربیتی و معرفتی ناکارآمد و تاریخ گذشته گذشتگان به نظامسازی تربیتی مبتنی بر چشمههای زلال معارف قرآنی میاندیشد.7 نگاه نسل جدید به قرآن نگاهی فراگیر، عمیق و کاربردی است و از نگاه‌های سطحی، جزئی و انتزاعی گریزان است. نگاه او به قرآن در این حقیقت خلاصه میشود که:
با قرآن زندگی باید کرد
و چونان که زندگی در تمام عرصههای حیات جاری است، باید که زلال سلوک قرآنی نیز در ژرفا و پهنای آن ساری گردد تا انسانی پدید آید به تربیت قرآن، قرین و جامعه ای ساخته شود به حقیقت قرآن، رهین. دنیایی فراهم آید به تعالیم حضرتش آزاد و آخرتی به برکت هدایتش آباد. چنین قرآنی نه قرآن جامد و کماثر که کتابی است زنده و حرکتآفرین. آموزگاری که غبار کهنگی بر تعالیمش نمینشیند و معلمی که عشق پرورشش را گذشت زمان نمیفرساید. اندیشهای که خطا بر دامن آن نرسد و حقیقتی که سستی بر اندام پاکش نگراید. همیشه بیدار است و زنده. همیشه فعّال است و پویا. همیشه حاضر است و ناظر؛ چرا که کلام خداوند حیّ و قادر است.
فهم درست این دغدغه و نگاه، کلید حرکت در مسیر تدوین تفسیر تربیتی سازگار با اصیل‌ترین غرض نزول قرآن و سازوار با مهمترین نیازهای جوامع دینی است؛ جوامعی که سالها قفل تربیت را به دست گرفته و سرگردان به کلیدهای دیگران نظاره میکردند و هر گاه کلیدی مییافتند آن را گشاینده دربهای فروبسته تربیت نسل خویش نمیدیدند.8
تفسیر تربیتی قرآن به مثابه رویکردی که با هدف کاربردیسازی، جذابسازی و تخصصی‌کردن فهم و تفسیر قرآن کریم و استخراج و استنباط معارف تربیتی آن صورت میگیرد، هدفی بس والا و ارزشمند است که چندی است ذهن مفسّران را معطوف خویش ساخته و بدان متمایل کرده است. این ایده هنوز در آغاز راه قرار دارد و راهی دشوار و طولانی تا برآورده کردن نیازهای تربیتی انسان معاصر و دستیابی به نظریه جامع تربیتی قرآن، در پیشروست؛ باشد که با تلاش اندیشمندان دردمند، این راه بکر با «قدم صدق» و «قلم حکمت» و «مقام حلم» طی شود و کام جامعه اسلامی و بشری را از شهدِ معارف ناب تربیتی قرآن شیرین نماید.
ان شاء الله
فصل اول:
کلیات پژوهش

بیان مسأله
تفسیر تربیتی نزدیکترین رویکرد به اغراض و مقاصد قرآن کریم و ضروریترین عرصه عرضه معارف قرآنی است که در بستر آن شکوفههای تربیت قرآنی و عمل روحانی به بار مینشیند و انسانی در تراز رفتار وحیانی شکل میگیرد. دستیابی به تفسیر تربیتی روشمند، نیازمند تدوین بنیادهای نظری و تمهید مقدمات علمی آن است تا بر پایه آن، ساختار تفسیر تربیتی سامانیابد و سازههای آن استوار گردد؛ اما با توجّه به جدید بودن موضوع، طبعاً مبانی نظری آن، تبیین، تحلیل و تنقیح نشده است.
اینکه تفسیر تربیتی چیست و چه شاخصههایی دارد، وضعیت گذشته آن چگونه بوده و اساساً آیا تفسیر مکتوب تربیتی محقق شده است یا خیر، میراث موجود تفسیر تربیتی چه شاخصهها، نمونه ها و نقائصی دارد و ذیل چه جریان‌های تفسیری صورت پذیرفته است، روشهای مفسّران در تفسیر تربیتی چه بوده است، تفسیر تربیتی چه تفاوتی با تفسیر اخلاقی، عرفانی، اجتماعی و…دارد، تفسیر تربیتی چه نسبتی با عناوین، ارشادی، واعظانه، معنوی، روحانی، توحیدی، هدایتی و…دارد، تفسیر تربیتی مطلوب چه شاخصههایی دارد و با چه روشها و سبکهایی قابل ارائه است و نیازمند چه ابزارهایی میباشد، مبانی و اصول تفسیر تربیتی مطلوب چیست، تفسیر تربیتی در سامانه دستهبندی تفاسیر از چه جایگاهی برخوردار است، قلمرو تفسیر تربیتی چه سطحی از آیات آن را در بر میگیرد، نسبت قرآن با دانش تعلیم و تربیت چیست و چگونه می‌توان تعامل اثر‌بخشی میان این دو برقرار کرد. اینها و احیانا پرسش‌هایی دیگر، از جمله مسائلی است که تاکنون پاسخی درخور نگرفتهاند.
پاسخگویی به پرسشهایی این چنین گسترده، نه در سطح یک رساله و در زمانی کوتاه؛ بلکه نیازمند تلاش جمعی و با تعریف چندین پروژه پژوهشی، در بازه زمانی چندساله امکانپذیر است. در گام اوّلیه حداقل سه تلاش علمی ضروری مینماید:
اوّل: جریانشناسی و آسیبشناسی میراث گذشته تفسیر تربیتی در معنای عام. تفسیر تربیتی بهعنوان جریانی کلی و اجمالی، نه به عنوان یک رویکرد تفسیری روشمند، از زمان پیامبر9تاکنون وجود داشته و فرازها و فرودهای فراوانی را پشت سر گذاشته و نقاط ضعف و قوت بسیاری داشته است. دستیابی به تفسیر تربیتی
مطلوب، بدون بررسی و تحلیل میراث گذشته آن، بهمنظور بهرهگیری از نقاط قوت و پرهیز از آفات و آسیب ها امکان پذیر نمیباشد؛ از اینرو از جمله مقدمات ضروری نگارش تفسیر تربیتی مطلوب، انجام این پروژه پژوهشی است.9
دوّم: مبانی تفسیر تربیتی. در این پژوهش، مبانی چند گانه تفسیر تربیتی اعمّ از مبانی خداشناسی، انسانشناسی، قرآنشناسی، جهانشناسی، معرفتشناسیِ تفسیر تربیتی تبیین میگردد.
سوّم: تبیین الگوی مطلوب از تفسیر تربیتی و روش دستیابی به آن است. (مدل روشی)
تلاش پژوهش حاضر، تدوین محور سوّم است و پاسخگوی این مسأله خواهد بود که دستیابی به نمونه مطلوبی از تفسیر تربیتی (مدل) در گرو چه اقدامات و تلاشهایی است.(روش)
برای پاسخ به این مسأله دست کم چهار تلاش علمی ضروری مینماید؛ نخست، تبیین دقیقی از تفسیر تربیتی؛ دوم، تحلیل رسالتهای تفسیر تربیتی؛ سوم، تحلیل ویژگیهای نگرشی تفسیر تربیتی؛ چهارم، تعیین ابزارهای لازم در تدوین تفسیر تربیتی است. در محور «تبیین دقیق تفسیر تربیتی»؛ علاوه بر تعریف جامع و مانع، تعیین نسبت آن با عناوین مشابه، تحلیل قلمرو تفسیر تربیتی و تبیین گونههای آن انجام میگیرد. تحلیل «رسالتهای تفسیر تربیتی» نیز حوزههای کاری و شیوههای عملی تفسیر تربیتی را مینمایاند. «ویژگیهای نگرشی»، شاخصههای کلان محتوایی ضرورتبخش تفسیر تربیتی است. «ابزارهای تفسیر تربیتی» نیز تحقق بخشِ عملیِ شاخصهها و اهداف تفسیر تربیتی است. مجموعه این اقدامات، ارائه دهنده روشی برای دستیابی به نمونهای مطلوب از تفسیر تربیتی است.
نگارنده هرچند در این پژوهش به محورهای اوّل (جریانشناسی) و دوّم (مبانی) مستقیماً نپرداخته است ولی با مطالعه بر روی این حوزهها، به ویژه بحث جریانشناسی و آسیبشناسی، از نتایج آن برای ارائه شاخصههای محتوایی و ابزاری بهره گرفته است.
اهمیّت و ضرورت پژوهش
تبیین مدل روشی تفسیر تربیتی، به مثابه نقشه راهی است که مفسّران دردمند این حوزه را برای حرکت صحیح در مسیر ارائه و تدوین تفسیر تربیتی مطلوب یاری میسازد و مقدّمات علمی و نظری لازم را برای آنان تمهید مینماید. همچنانکه حرکت در جادّه ناشناخته بدون داشتن راهنمایی مطمئن و نقشهای رهنمون، مخاطرات فراوانی را بههمراه دارد، غفلت از مقدمات علمی لازم در فرایند تفسیر تربیتی، رخداد آسیبهای مبنایی، روشی و غایی را گریزناپذیر میسازد و مسیر دستیابی به هدف را طولانی و نیاز به آزمون و خطا را تا دستیابی به مدل مطلوب افزایش میدهد. این پژوهش، گامها یا حداقل بخشی از گامهای نظری مقدماتی را برداشته و نتایج آن را فراروی پژوهشگران قرار میدهد.
سؤالهای پژوهش
سؤال اصلی
لوازم دستیابی به مدلی مطلوب از تفسیر تربیتی چیست؟
سؤال های فرعی
1. تفسیر تربیتی چیست؟
2. تفسیر تربیتی چه نسبتی با عناوین مرتبط؛ مانند تفسیر واعظانه، ارشادی، عرفانی، اخلاقی و اجتماعی دارد؟
3. رسالتهای تفسیر تربیتی چیست؟
4. ویژگیهای نگرشی تفسیر تربیتی چیست؟
5. ابزارهای تحقق تفسیر تربیتی چیست؟
فرضیه های پژوهش
فرضیه اصلی
دستیابی به مدلی مطلوب از تفسیر تربیتی در گرو تحلیل چیستی آن، تعیین شاخصهها و ویژگیهای نگرشی و نیز ارائه ابزارهای مورد نیاز دستیابی به آن است.
فرضیه های فرعی
1. تفسیر تربیتی را میتوان «فرایند تفسیر آیات با رویکرد تربیتی و کشف معارف تربیتی قرآن» دانست.
2. برخی از عناوین مرتبط با تفسیر تربیتی، هم پوشانی کامل و برخی همپوشانی بخشی با آن دارند؛ برایمثال، تفسیر هدایتی همپوشانی کامل و عناوین تفسیر اخلاقی، عرفانی، اجتماعی همپوشانیِ بخشی دارند.
3. تفسیر تربیتی رسالتهای مختلفی دارد؛ استخراج آموزههای تربیتی قرآن و کشف روشهای تربیتی قرآن، از این جمله است.
4. تفسیر تربیتی نیازمند ویژگیهای نگرشی خاصّی است؛ مقصدگرا بودن، توحیدمحوری، جامعیت، عینی و کاربردی بودن، شورآفرینی و شوقافکنی و…از جمله ویژگیهای محتوایی تفسیر تربیتی است.
5. مهمترین ابزارهای تفسیر تربیتی عبارتند از: داستان، تمثیل، شعر، شواهد تاریخی، شواهد روایی، تجربیات علمی و عملی، تبیینات عقلی.
اهداف پژوهش
این پژوهش علاوه بر اهداف درونی، تأمین کننده اهداف کلان بیرونی نیز هست. در حوزه اهداف درونی، مهمترین هدف، دستیابی به معیارها و شاخصههایی برای تحقق تفسیر تربیتی مطلوب است. در پرتو تحقق این هدف بنیادین، اقدام مهمی در جهت کاربردیسازی، جذابسازی، عمومیسازی و در عینحال تخصّصی سازی تفسیر برداشته میشود و مقدمات نظری لازم در تدوین تفسیر تربیتی تمهید میگردد.
مهمترین اهداف کلان این پژوهش عبارت از: ، زمینهسازی برای گسترش پژوهشهای میان رشتهای در زمینه قرآن و تعلیم و تربیت، زمینهسازی برای حرکت در مسیر کشف بُعد جدید اعجاز تربیتی قرآن، توسعه پژوهشهای روش تفسیر از طریق توسعه پژوهشهای مرتبط با گرایش تربیتی است.
پیشینه پژوهش
پیشینه عام
تفسیر تربیتی در معنای عام، که مفسّران در آن به جنبه‏هاى اخلاقى، تربیتی و هدایتى قرآن پرداخته و جنبههای کلامی، فلسفی، بلاغی و فقهی آن را کمتر مورد توجّه قرار میدهند، پیشینه گستردهای دارد. از آنجا که سیره نبوى منبع قابل ملاحظه‏اى براى مطالعه و تحقیق در اصول و مبانى مکتب هدایتى و تربیتى قرآن و چگونگى اجراى آن‏ها در عرصه‏هاى گوناگون زندگى فردى و اجتماعى مسلمانان است، به نوعی میتوان تفاسیر مأثور را نخستین تفاسیرى دانست که در حوزه تفسیر هدایتى و تربیتى به نگارش درآمده‏اند. تفاسیر عرفانى و اشارى نیز، از آنجا که بیش از هر چیز بر تزکیه و تهذیب نفس و تحکیم مبانى اخلاقى بر پایه کشف و شهود و سیر و سلوک تکیه دارند به نحوی در این حوزه قرار دارند.10 تفاسیر واعظانه نیز که عمدتاً رویکرد اخلاقی و ارشادی داشته با بیانی موعظه آمیز در صدد تأثیر بر مخاطبین بودهاند، مرتبط با این حوزهاند. تفاسیری مانند؛ تفسیر «بحرالعلوم»؛ سمرقندی در سده چهارم، تفسیر «الکشف و البیان»؛ نیشابوری در سده پنجم، تفسیر «سور آبادی»؛ ابوبکر عتیق سورآبادی، تفسیر «زادالمسیر»؛ ابن جوزی و تفسیر «روض الجنان و روح الجنان»؛ ابوالفتوح رازی در سده ششم، نمونههایی از ایندست است.11 توجّه به بُعد تربیتى قرآن کریم در آغاز سده چهاردهم هجرى با شکلگیری و پویایی نهضت بیداری اسلامی که منجر به تغییر نگاه به قرآن و آموزه های انسانساز آن گردید، شکل متفاوتی به خود گرفت و تفاسیر فراوانی با این رویکرد نگارش شد. در این تفاسیر، مفسّران نه برای یافتن مسائل کلامى، فلسفى، عرفانى، فقهى و بلاغى؛ بلکه بیشتر برای تبیین نکته‌های تربیتى و هدایتى قرآن تدبّر می‌کنند؛ برخی از مهمترین این تفاسیر عبارتند از:
«المنار»، محمد عبده و محمد رشید رضا؛ «تفسیر المراغى»،‏ احمد بن مصطفى مراغى؛ «خلاصه البیان فى تفسیر القرآن»،‏ سیدهاشم حسینى میردامادى؛ «فى ظلال القرآن»،‏ سیدقطب؛ «پرتوى از قرآن»،‏ سیدمحمود طالقانى؛ «روان جاوید»، میرزا محمد ثقفى؛ «الاساس فى التفسیر»، سعید حُوّى؛ «من وحى القرآن»،‏ سید محمد‌حسین فضل‌الله؛ «تقریب القرآن الى الاذهان»،‏ سید محمد حسینى ‌شیرازى؛ «التفسیر الواضح»،‏ محمد محمود حجازى؛12 «من هدی القرآن»، سید محمد تقی مدرسی؛ «اطیب البیان فی تفسیر القرآن»، سید عبدالحسین طیب؛ «تفسیر نمونه»، ناصر مکارم شیرازی، «تفسیر نور»، محسن قرائتی، «تفسیر مشکاه، محمد علی انصاری، آثار تفسیری علی صفایی حائری (عین صاد) و…
اوّلین اثری که با عنوان «تفسیر تربیتی» نگارش شده «التفسیر التربوی للقرآن الکریم» از انوار الباز، در سه جلد است. در این کتاب ذیل هر آیه و مقطع قرآنی پس از توضیح مفردات، در سه محور «شناختی، عاطفی و رفتاری»، اهداف عملیاتی آیات بیان می‌شود و در ادامه با تمرکز بر محتوای تربیتی، آیات قرآن تفسیر می‌شود.13
«تفسیر القرآن المرتب، منهج للسیر التربوی» تربیت اسلامی، قرآنی را بر اساس ترتیب نزول آیات و سور تدوین کرده است. در طرح او تربیت قرآنی شش مرحله دارد.مرحله نخست: بازنمایی حکمت تربیتی جاودان، مرحله دوّم طلوع سپیده دم، مرحله سوّم: شکوفایی ژرفای عناصر تربیتی، مرحله پنجم: خیزش امت عدل و حق، مرحله پنجم: مرزیابی فطرت و هواها، مرحله ششم: تداوم فتوحات. نویسنده در پرتو این تعابیر ادبی نکات محتوایی را مطرح می‌کند.14
کتابی نیز در یک جلد با عنوان «نخستین تفسیر تربیتی» از حسین میرزاخانی به چاپ رسیده که ادامه نیافته و تنها بخشی از مباحث آن تربیتی است. درحقیقت عنوان کامل این اثر «نخستین تفسیر تربیتی اخلاقی عرفانی فقهی فلسفی» است که گویای فراتربیتی بودن آن است.15
پیشینه خاص
از منظر مباحث نظری و تفسیرشناختی، که موضوع کلی این پژوهش است، نگارشهای زیر صورت گرفته است:
الف. کتاب و پایان نامه
«ملامح التفسیر التربوی للقرآن الکریم» از ابراهیم بن سعید الدوسری16 که در صفحاتی اندک و بسیار گذرا، اشاراتی به ویژگی های تفسیر تربیتی دارد.
«التفسیر التربوی للقرآن الکریم» از هاشم ابوخمسین17 که در 95 صفحه تنظیم شده و به مبانی تفسیر تربیتی و رویکردهای آن پرداخته و فصلی را هم به تفسیر تربیتی سوره‌ی جمعه اختصاص داده است.
«درآمدی بر تفسیر تربیتی» از علی‌رضا اعرافی که تفسیر تربیتی را تنها از زاویه تفسیر موضوعی مورد بحث قرار داده و مباحثی مانند قلمرو تفسیر تربیتی و وظایف آن را تحلیل کرده که با وجود حجم اندک، در نوع خود پرفایده است؛18 اساساً ایشان از نخستین نظریه پردازان تفسیر تربیتی به صورت تخصصی است.
پایان نامه کارشناسی ارشد «جریان شناسی گرایش تربیتی در تفاسیر قرآن کریم» از ابوالفضل کاظمی، که چند محور مهم از مسائل تعلیم و تربیت را در برخی از تفاسیر مهم تربیتی قرن چهاردهم مورد بررسی قرار داده است.19
ب. مقالات
1. مقالات ویژه‌نامه تفسیر تربیتی از شماره سوّم مجله قرآن و علم20 که عبارت اند از:
«قلمرو تفسیر تربیتی»، غلامحسین ناطقی؛ «قواعد التفسیر التربوی للقرآن الکریم»، محمد فاکر میبدی؛ «تفسیر تربیتی سوره حمد»، محمد علی رضایی اصفهانی؛ «مبانی التفسیر التربوی»، هاشم ابوخمسین؛ «نقش ترتیب نزول در تفسیر تربیتی قرآن»، عبدالکریم بهجت پور؛ «آسیب شناسی تفسیر و تفاسیر تربیتی قرآن»، احمد ذبیح افشاگر؛ «روش شناسی تفسیر تربیتی قرآن»؛ محمد احسانی، علی همت بناری؛ «مفهوم شناسی و روش‌شناسی تفظسیر تربیتی قرآن»؛ با اقتراح از آقایان: اعرافی، همت بناری، رضایی اصفهانی؛ «خصائص المنهج التربوی فی القرآن و طرقه»، نذیر یحیی الحسنی.
2. «تربیت اندیشی قرآنی» از سید عباس صالحی چاپ شده در «فصلنامه پژوهشهای قرآنی» که مباحثی چون قلمرو آیات تربیتی قرآن، گونه های تربیتشناختی قرآنی، و رویکردهای سنتی در تربیت شناسی قرآنی، و رویکرد روانشناسی علوم تربیتی به قرآن را مورد بررسی قرار داده است.21
3. «روش شناسی تفسیر تربیتی» از سید احمد هاشمی علی آبادی، چاپ شده در ماهنامه «معارف» که به طور بسیار مختصر و در سه صفحه به بحث از مبانی و اصول کلی تفسیر تربیتی پرداخته است.22
4. «تفسیر هدایتی و تربیتی» از محمد علی لسانی فشارکی، چاپ شده در جلد هشتم «دایره المعارف قرآن کریم»23 که ویژگی تفسیر هدایتی (تربیتی در معنای عام) را به طور مختصر مورد اشاره قرار داده است.
5. «تفسیر واعظانه» از علی معموری، چاپ شده در جلد هشتم دایره المعارف قرآن کریم.24 تفسیر واعظانه یکی از رویکردهای تفسیر تربیتی است.
6. بحث «التفسیر الهدائی» در جلد اوّل «کتاب المفسّرون حیاتهم و منهجهم» از سید محمدعلی ایازی که ویژگی این رویکرد را اجمالا گزارش نموده است.25
5. «تفسیر هدایتی و تربیتی» از سید محمدعلی ایازی، چاپ شده در جلد اوّل «دانشنامه قرآن و قرآنپژوهی» که به طور مختصر به تبیین این رویکرد پرداخته است.26
6. بحث «الاتجاه الهدائی» در کتاب «اتجاهات التجدید فی تفسیر القرآن الکریم» از محمد ابراهیم شریف، که در یک فصل به ضرورت و ویژگی تفسیر تربیتی در معنای عام اختصاص یافته و نمونه‌‌هایی را گزارش کرده است.27
هرچند این نگارشها، هر یک گوشهای از زوایای تفسیر تربیتی را نمایاندهاند؛ اما به دلایل زیر همچنان نیازمند واکاوی و پژوهش است.
یکم: بسیاری از این نگارشها، تنها از یکزاویه و بسیار محدود به آن پرداختهاند؛ برایمثال، کتاب «درآمدی بر تفسیر تربیتی» صرفاً تفسیر تربیتی را از نگاه موضوعی مورد بحث قرار داده است. کتاب التفسیر التربوی للقرآن الکریم نیز عمدتا بر محور مبانی به صورت مختصر متمرکز شده است.
دوّم: در بسیاری از این نگارشها، اساساً از تفسیر تربیتی تعریف یا تعریف دقیقی ارائه نگردیده و چیستی آن تحلیل نشده است. در مقالات «تفسیر هدایتی»، «التفسیر الهدایی»، «تفسیر هدایتی تربیتی»، «الاتجاه الهدایی» صرفاً به توصیف عام از تفسیر تربیتی پرداخته و مفهوم شناسی دقیقی صورت نگرفته است.
سوّم: رویکرد این نگارش‌ها با یکدیگر متفاوت است؛ برخی صرفاً نگاهی عام به تفسیر تربیتی دارند و نگاه برخی دیگر به صورت کاملاً تخصصی است. برایمثال، کتاب «درآمدی و تفسیر تربیتی؛ اعرافی» و کتاب «التفسیر التربوی للقرآن الکریم؛ هاشم ابوخمسین» نگاهی تخصصی به این موضوع دارند و تلّقی دیگر پژوهش ها عمدتاً تلقی عام است.
چهارم: مباحث مطرح شده عمدتاً نظری و انتزاعی است و نمونه‌های کاربردی، محدود است. برای‌مثال، مقاله «تفسیر تربیتی سوره حمد» و کتاب «التفسیر التربوی للقرآن الکریم؛ هاشم ابوخمسین» علاوه بر مباحث نظری مقدماتی به ارائه یک نمونه تفسیر تربیتی اقدام کرده است. کتاب «التفسیر التربوی للقرآن الکریم؛ انور الباز» نیز صرفا کتاب تفسیر است و خالی از مباحث نظری مقدماتی لازم است. پایاننامه «جریان شناسی تفسیر تربیتی» نیز محورها و موضوعات تربیتی را در تفاسیر جستجو کرده اما نمونهای از تفسیر تربیتی ارائه نکرده است. دیگر آثار نیز عمدتاً بدون ذکر نمونههای کاربردی است.
پنجم: بحث مهم «شاخصههای محتوایی و ابزاری» در هیچیک از این پژوهشها مورد بحث قرار نگرفته است. و «تبیین تفصیلی چیستی تفسیر تربیتی» نیز در این پژوهشها دیده نمیشود.
بنابراین و با توجّه به جدید بودن موضوع، تلاشهای صورت گرفته، قابل تحسین و گشاینده افق‌های گوناگون این بحث برای پژوهشهای جدیتر است و این پژوهش نگاهی وسیعتر، جدّیتر و کاربردیتر برای ارائه مدلی مطلوب از تفسیر تربیتی خواهد بود. ان شاء الله
روش پژوهش:
روش این پژوهش، توصیفی و تحلیلی است. در گام نخست دیدگاههای قرآن‌پژوهان درباره تفسیر تربیتی گردآوری، توصیف و تحلیل شده است. در گام دوّم با بررسی محتوایی تفاسیری که به رویکرد تربیتی شهرت دارند، ویژگی‌ها و شاخصه‌ها و ابزارهای محتواییِ مرتبط با بُعد تربیتی آنها استخراج و گردآوری شده؛ ضمن اینکه با مطالعه گسترده کتب تعلیم و تربیت، ابزارهای مؤثر در فعالیت‌های تربیتی و نقش‌های تربیتی آن‌ها و نیز شاخصه‌های محتوایی تربیت دینی و محورهای مهم آن به دست آمده و در تبیین شاخصه‌های تفسیر تربیتی مورد استفاده قرار گرفته است.
سازماندهی پژوهش
این رساله با پژوهش در چهار محور: تبیین چیستی تفسیر تربیتی، تحلیل رسالتهای تفسیر تربیتی، تحلیل ویژگیهای نگرشی تفسیر تربیتی، و ارائه ابزارهای تفسیر تربیتی، میکوشد به الگوی مطلوبی در تدوین تفسیر تربیتی دست یابد. با توجه به تلقّیهای گوناگونی که ممکن است از تفسیر تربیتی صورت گیرد، در ابتدا به تفصیل به تبیین چیستی تفسیر تربیتی و مباحث مرتبط با آن همچون رابطه با عناوین همخانواده، دامنه و قلمرو تفسیر تربیتی و گونهشناسی تفسیر تربیتی پرداخته شده است. بحث از رسالتهای تفسیر تربیتی، تعیین کننده انواع فعالیتها و شیوههای عمل مفسّر تربیتی است که در فرآیند تفسیر تربیتی، در گونههای مختلف آن امکانپذیر است. بر بنیادِ تعریف مطلوب از تفسیر تربیتی که در فصل چیستی تفسیر تربیتی ارائه خواهد شد، به تحلیل و ارائه ویژگیهای نگرشی تفسیر تربیتی، که به مثابه شاخصههای کلان محتوایی تفسیر تربیتی به شمار میرود و حضور آن، ضرورتبخش سامانیابی الگویی مطلوب از تفسیر تربیتی است پرداخته میشود. در گام آخر و از آن جا که اقتضائات تفسیر تربیتی با دیگر گرایشهای تفسیری متفاوت است و مفسّر و متن تولید شده، به مثابه یک مربّی و با هدف ایجاد تغییر و تحول فکری و عملی در مخاطبان در نظر گرفته می‌شوند، ضروری است تا بهرهگیری از ابزارهای مرتبط با تعلیم و تربیت به تدوین تفسیر تربیتی اقدام گردد؛ از اینرو مهمترین این ابزارها و نقش آن در فرایند تفسیر تربیتی مورد تحلیل قرار گرفته است.
تعریف مفاهیم
تفسیر: «تفسیر قرآن، فرآیند بیان معانی لفظی آیات و کشف مقاصد الهی با اتکای بر دانشهای مرتبط میباشد»
تربیت: «تربیت، فرایند تعامل بین مرّبی و متربّی است که به صورت مستمرّ و نظام‌مند در جهت یاری رساندن به متربّی برای ایجاد تغییرات تدریجی در ساحتهای مختلف انسان اعمّ از جسم و روح (شناختی، عاطفی، رفتاری ) به منظور دستیابی آگاهانه و اختیاری وی به کمال انسانی صورت می‌گیرد.»
تفسیر تربیتی: «فرایند تفسیر آیات با رویکرد تربیتی و کشف و استخراج معارف تربیتی قرآن»
مدل: مدل به معنای الگو، نمونه، سرمشق28، شیوه و سبک ساخته شدن چیزی از نظر طراحی و…یا آنچه هنرمند در به وجود آوردن یک اثر هنری آن را مبنا و الگو قرار میدهد.29 در این رساله، مدل عبارت از الگو و نمونهای از یک تفسیر تربیتی مطلوب است.
روش: روش در لغت به معنای طرز، طریقه، قاعده، و قانون، راه، هنجار، شیوه، اسلوب،30 چگونگی انجام دادن کار، نحوه عمل و قاعده بررسی نظام‌مند کار معنا شده است.31 در عرف دانش، روش را مجموعه شیوه‌ها و تدابیری دانسته‌اند که برای شناخت حقیقت و برکناری از لغزش کار برده میشوند.32
در محاورات عرفی هر گاه کسی هدف یا مقصدی داشته باشد که برای رسیدن به آن راهکار، کوشش و تلاش ویژه‌ای نیاز باشد، راهکاری را که آن شخص برای رسیدن به آن هدف یا مقصد برمی‌گزیند و کوشش و تلاشی را که برای رسیدن به آن هدف یا مقصد انجام می‌دهد، روش او میگویند.33
مدل روشی تفسیر تربیتی: منظور از «مدل روشی تفسیر تربیتی» مجموعهای از تحلیلها، راهکارها و شاخصه‌هایی است که ما را به سوی نمونهای مطلوب از تفسیر تربیتی رهنمون میشود. این تلاشها و اقدامات، شامل ارائه تحلیلی درست از مفهوم تفسیر تربیتی و زوایای آن، شاخصههای محتوایی و ابزارهای لازم برای تحقق آن است.
فصل دوم:
چیستی تفسیر تربیتی
➢ مفهوم شناسی اصطلاحات
➢ تعریف تفسیر تربیتی
➢ قلمرو تفسیر تربیتی
➢ گونه شناسی تفسیر تربیتی

پیش از هر چیز لازم است معنای مراد از اصطلاحات اصلی در عنوان این رساله؛ یعنی «تفسیر»، «تربیت» و «تفسیر تربیتی» که ارکان این پژوهشاند به خوبی بررسی شود تا ضمن بیان این مصطلحات، چارچوب اصلی پژوهش نیز مشخص شود. اصطلاحات «مدل» و «روش» نیز در فصل قبل، ذیل «تعریف اصطلاحات » مورد تعریف قرار گرفت و نیازی به تفصیل بیشتر ندارند.

1. تربیت
1-1. تربیت در لغت
«تربیت» در زبان فارسی به معنای «پروردن، پروردن و آموختن»34 به کار رفته است. در زبان عربی واژه «التربیه»، مصدر باب تفعیل از ریشه «ربب» یا «ربو»35 که در ریشه «ربب» معانی «حضانت،36 حفظ و مراعات و سرپرستی،37 اصلاح و بر عهده گرفتن کاری و همراهی با آن،38 ایجاد چیزی و به تدریج تکامل بخشیدن آن»39 دیده می‌شود. ریشه «ربو» نیز در معانی «زیادت، رشد و نموّ،40 و علوّ 41» به کار رفته است. فارغ از معنای لغوی تربیت، که تحلیل ریشه ای آن نتیجه ای قطعی را در ترجیح هر یک به دست نمی دهد،42 معنای کاربردی و اصطلاحی آن بسیار اهمیّت دارد؛ زیرا وسعت کاربردی این واژه در پژوهش‌های مرتبط با حوزه تعلیم و تربیت، ضرورت بخش معناشناسی و تعیین حد و مرز و قلمرو معنایی آن است.
2-1. تربیت در اصطلاح
گستره معنایی وسیع تربیت، برخی را بر این نظر رسانده که نمی‌توان برای آن فرآیند مشخص و منحصر به فردی ترسیم کرد و به تعریف واحدی رسید؛ بلکه مفهوم یا شبکه مفهومی تربیت را باید از مطالعه و بررسی مصداق‌هایش استخراج کرد؛ همانگونه که در گفتار متداول به‌کار می‌رود؛43 با این وصف کوشش ما به‌دست دادن معنایی از تربیت متناسب با اهداف این پژوهش است؛ از این‌رو از ذکر تعاریف غیر‌مرتبط با این رساله پرهیز می‌شود؛ هر چند این تعریف‌ها در جای خود ارزشمند و بایسته توجّهاند.
پیش از بیان تعریف برگزیده این پژوهش، ذکر مقدماتی چند ضروری مینماید:
1. تعاریف تربیت می‌تواند ارزشی و هنجاری یا توصیفی و تحلیلی باشد. تعاریف دسته اول مبتنی بر مکتب یا نظام فکری و جهان بینی مشخصی بوده و بر اساس مبانی، اهداف، و ارزش های خاصی ارائه می‌شود؛ بنابر این ناظر به بایدهاست؛ اما تعاریف تحلیلی و توصیفی به تحلیل فرایند تربیت با توجّه به واقعیت خارجی عمل تربیتی می‌پردازد و ناظر به هستهاست.
از آن‌جا که موضوع این پژوهش، تفسیر تربیتی قرآن است، تربیت ضرورتاً بار و معنای هنجاری و ارزشی به خود میگیرد و اهداف تربیتی قرآن که همان شکوفایی کمالات انسانی و شکلگیری انسان و جامعه توحیدی و ربوبی است تجلّی می‌یابد.44
2. تربیت اصطلاحی چند وجهی است؛ و حدّاقل دارای چهار کاربرد اصطلاحی در فضای علمی است. مراد از تربیت می‌تواند فرآیند و عمل تربیتی، علوم تربیتی، نظام تربیتی و فرآورده تربیتی باشد.45
«تربیت» در معنای «فرایند»، به ارتباط بین مربّی و متربّی مربوط میشود و از آنجا که «فرایند» رشته اقداماتی است که در جهت رسیدن به نتیجه‌ای معین اعمال می‌گردد46، قید فرایند در تربیت، گویای اقدامات، تدابیر و اندیشههایی است که یک مربّی در جریان تربیت تا وصول به نتیجه مطلوب اعمال می‌کند که شامل اهداف، مبانی، اصول، روش‌ها و توصیه‌های کلیدی لازم است. این فرایند گاه به معنای روند تأثیر مستقیم مربّی بر متربّی و گاه به معنای زمینهسازی های لازم توسط مربّی برای رشد و شکوفایی استعدادهای متربّی است.47
کاربرد واژه‌ی تربیت به عنوان فرآیند، محوری‌ترین و فراگیرترین کاربرد این کلمه (حداقل در فضای علمی ایران) است.
«تربیت» در معنای «علوم تربیتی» به معنی رشته یا رشته‌های علمی، که به صورت روشمند‌ به بحث و بررسی پیرامون فعالیت‌های تربیتی و آن‌چه به فرآیند تربیت مرتبط است می‌پردازند.48 تربیت در معنای نخست، فرآیندی است که به واسطه‌ی آن، جامعه به طور کلی و یا به وسیله‌ی مدارس، اعضایش را آن‌طور که مطلوب است، می‌پرورد و در معنای دوّم، رشته‌ای است که این فرآیند را به طرق گوناگون مورد مطالعه قرار می‌دهد و یافته‌هایش به صورت دروس تخصصی در دانشکده‌های علوم تربیتی ارائه و گذرانده می‌شود.49
«تربیت» در معنای «نظام تربیتی» به نهاد آموزش و پرورش و سازمانهایی که به نوعی سازمان یافته فعالیت تربیتی دارند اشاره دارد.50 البته «نظام تربیتی» در معنای دیگری نیز کاربرد دارد که ناظر به محتوای تربیت بوده و شامل مجموعه مفاهیم و اندیشه‌های نظاممند درباره تربیت است.51 منظور ما از تربیت به معنای نظام تربیتی، همان معنای اوّل است.
«تربیت» در معنای «فرآورده» نیز به حاصل عمل و نتیجه تربیت مرتبط میشود. کاربرد اصطلاح «تربیت خوب» و «تربیت بد» ناظر به همین معناست.52
مراد از تربیت در این رساله، تربیت به مثابه فرایند ارتباط بین مربّی و متربّی است.53
فرآیند تربیت چند ویژگی مهم دارد:
اوّل: «مستمر» است.54 استمرار آن ریشه در تنوّع ساحت‌های وجود آدمی و تکثّر لایه‌های شخصیتی و تعدّد مراحل زیستی دارد و تربیت در همه این ساحت‌ها، لایهها و مراحل جریان دارد و پایان‌پذیر نیست.
دوّم: «تدریجی» است.55 تدریجی بودن، لازمه ذاتی تربیت و عامل کامیابی آن است.
سوّم: «نظام‌مند» است.56 نظام‌مندی تربیت ریشه در اتّکای آن به اصول و مبانی فکری و معرفتی تعیین شده دارد که متناسب با هر نظام تربیتی، متفاوت خواهد بود. در تربیت اسلامی، آموزههای قرآن و سنّت مبنای شکلگیری ساختار تربیتی آن است.
چهارم: «آگاهانه» است.57 آگاهانه‌ بودن تربیت، ریشه در هدفداری آن دارد. اگر سخن از اهداف تربیت صحیح است پس این اهداف با آگاهی درباره آن گره میخورد. آگاهانه بودن تربیت تجلّیبخش ارزش تربیت و گرانسنگی آن و از وجوه تمایز بخش تربیت انسان از غیر انسان است. آگاهانه بودن تربیت، قید اصل تربیت است نه ضرورتاً تمام اجزاء و مراحل آن؛ چنان‌که در برخی موارد، بعد ناخودآگاه ضمیر انسان تحت تأثیر رفتار و توصیه تربیتی قرار می‌گیرد؛ اما جریان کلی تربیت در انسان بر خلاف دیگر موجوات آگاهانه و با‌اختیار است.
3-1. قلمرو تربیت
فرایند تربیت از دیدگاه متفکّران و نیز از زوایای گوناگون دارای حدود مختلفی است:
قلمرو تربیت از حیث موضوع می‌تواند در معنایی بسیار کلی شامل تربیت انسان، حیوان و گیاه گردد. روشن است که این معنا اساساً از دایره کار ما بیرون است و تربیت انسان مراد ماست.
قلمرو تربیت انسان از حیث وسعت افراد، میتواند صرفاً به آموزههای مرتبط با «دیگرسازی» که رسالت دانش «تربیت» است محدود گردد؛ چنانکه میتوان قلمرو تربیت را به آموزههای مرتبط با دانش «اخلاق» که از «خود سازی» انسان بحث میکند نیز توسعه داد. و این تابع وضع ماست؛ البته اصطلاح «تربیت اخلاقی» تأمینکننده بُعد «دیگرسازیِ» موضوعات اخلاقی است.
قلمرو تربیت انسان از حیث ساحتها و ابعاد وجودی انسان بسیار مهم است. وجود انسان از دو ساحت جسمی و روحی تشکیل شده است. ساحت روحی نیز دارای ابعاد ذهنی(شناختی)، عاطفی و رفتاری است. ابعاد دیگر وجود انسان نظیر بُعد عقلانی، اعتقادی، عبادی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، جنسی و.. نیز ذیل همین ساحت ها و ابعاد تحلیل می‌شوند. از این منظر، قلمرو تربیت می‌تواند همه ساحت ها و ابعاد آن را در نظر گیرد یا فعالیت خود را محدود به ساحت خاصی نماید؛ چنانکه در اصطلاح «تربیت بدنی» تربیت به ساحت جسمی محدود شده و در مقوله «آموزش»، تربیت ذهنی مدّنظر است. اصطلاح «تربیت عاطفی» نیز چگونگی تأثیر بر عواطف و مدیریت درست آن ها را مورد بحث قرار میدهد. برخی از صاحبنظران، تغییرات مدّنظر در فرآیند تربیت را به «تغییر در رفتار آدمی» محدود کردهاند.58 برخی نیز تربیت را به تمام ساحتهای وجودی انسان؛ اعمّ از جسمی(تربیت بدنی) و روحی(شناختی، عاطفی، رفتاری) توسعه دادهاند.59 با محدود سازی قلمرو تربیت از حیث ساحتهای وجودی، طبعاً موضوعات آن محدود می‌شود و گستره کار کاهش مییابد.
4-1. تعریف مورد نظر از تربیت
با توجّه به توضیحات پیش گفته، تربیت مورد نظر این پژوهش را می‌توان چنین تعریف کرد:
«فرایند تعامل بین مربّی و متربّی است که به صورت مستمر و نظام‌مند در جهت یاری رساندن به متربّی برای ایجاد تغییرات تدریجی در ساحتهای مختلف انسان اعمّ از جسم و روح (نگرش، اخلاق، رفتار ) به منظور دستیابی آگاهانه و اختیاری وی به کمال انسانی صورت میگیرد.»
هرچند فقدان برخی از عناصر فوق در تعریف عام و توصیفی از تربیت خلل ساز نیست؛ امّا در تعریف تربیت مبتنی بر مکتب حیاتبخش قرآن ضروری است.60
5-1. نسبت تربیت با مفاهیم و دانش‌های هم‌خانواده

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید